Γράφει ο Στέφανος Μίλεσης, συγγραφέας, Πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

Νιώθω ιδιαίτερη συγκίνηση σήμερα, γιατί μου δίδεται η ευκαιρία να μιλήσω για το βιβλίο ενός σπουδαίου σύγχρονου Σκυριανού ποιητή, του Μαντζουράνη Κουναδίνη. Η συγκίνηση αυτή εδράζεται, βεβαίως, στο γεγονός ότι η γιαγιά μου από την πλευρά του πατέρα μου, Χριστίνα Παπαστάθη, ήταν Σκυριανή, καθώς και στο ότι ο πατέρας μου πέρασε όλη την παιδική του ηλικία στη Σκύρο, ως παραπαίδι στα καΐκια. Είχε, βλέπετε, την ατυχία να χάσει τη μάνα του νωρίς. Ο πατέρας του τον εγκατέλειψε στο νησί για να συνεχίσει τη ζωή του κι έτσι, μόνος στα ευαίσθητα χρόνια της νιότης του, τα πέρασε στον Γιαλό. Ο πατέρας μου έζησε την ορφάνια από την παιδική του ηλικία, όπως ακριβώς την περιγράφει ο ποιητής. Υπήρξε και ο ίδιος παιδί των μηχανουργείων και απόφοιτος νυχτερινής τεχνικής σχολής (του «Προμηθέα»), όπως και ο Κουναδίνης, ο οποίος αποφοίτησε από μια ανάλογη σχολή, τον «Αριστοτέλη». Στη συνέχεια μετανάστευσε και τελικά μπάρκαρε σε πλοία, ακολουθώντας μια παράλληλη πορεία. Σε όλη του τη ζωή, η νοσταλγία του για τη Σκύρο παρέμενε άσβεστη, όπως ακριβώς συνέβη και με τον δημιουργό.Διαβάζοντας, λοιπόν, την αυτοβιογραφία του Μαντζουράνη Κουναδίνη, από τις πρώτες κιόλας σελίδες ένιωθα πως αυτά ακριβώς θα έγραφε και ο πατέρας μου, αν είχε το χάρισμα της γραφής. Προχωρώντας, όμως, περισσότερο στην ανάγνωση, διαπίστωσα ότι ο Κουναδίνης κατάφερε να αποτυπώσει την ιστορία μιας ολόκληρης γενιάς ανθρώπων: εκείνων που βίωσαν τη δύσκολη μεταπολεμική περίοδο. Η ζωή του αντιπροσωπεύει τη συλλογική μοίρα του νεότερου ελληνισμού, καθώς ο ίδιος πέρασε από όλα τα δεινά στα οποία εκείνος ενεπλάκη.

Η πορεία του αποτελεί μια «εθνική αλληγορία», με την προσωπική του ιστορία να λειτουργεί ως σύμβολο για τα πάθη ενός ολόκληρου λαού. Οι βιογραφικοί του σταθμοί (ορφάνια, κατοχή, ξενιτιά, θάλασσα, νοσταλγία της γενέθλιας γης) δεν αφορούν μόνο τον ίδιο, αλλά αντικατοπτρίζουν τη συλλογική μοίρα της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Υπήρξαν κοινά βιώματα του σύγχρονου ελληνισμού, τα οποία επιτρέπουν στον αναγνώστη να ταυτιστεί απόλυτα με τον ήρωα. Με τη μοναδική του γραφή διασώζει μια σπουδαία μαρτυρία για την ιστορία του Πειραιά. Αυτή αφορά τη μετανάστευση και τις τραγικές στιγμές του αποχαιρετισμού στο λιμάνι —εκεί, στον εξώστη που έμεινε γνωστός ως «goodbye» και διασώζεται μέχρι σήμερα. Παράλληλα, αποτυπώνει τις προσευχές των συγγενών που έμεναν πίσω· εκείνων που κατέφευγαν στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου, έναντι του Τελωνείου Πειραιώς, ικετεύοντας να κρατήσει ασφαλή τον γιο ή τον αδελφό που έχαναν για πάντα στην ξενιτιά.  Ο Κουναδίνης είχε αντιληφθεί ήδη από την εποχή του την ιερότητα αυτού του χώρου, τον οποίο σήμερα Πειραιώτες και ξένοι περιδιαβαίνουν αδιάφοροι. Κι ας φωνάζω μόνος, με όση δύναμη φωνής διαθέτω, για την ανάδειξη του Πειραιά ως ιστορικού κέντρου μετανάστευσης και για την ίδρυση, επιτέλους, ενός αντίστοιχου μουσείου. Η ιστορία δεν έχει κανένα απολύτως νόημα να μένει εγκλωβισμένη στις σελίδες ενός βιβλίου χωρίς να αναδεικνύεται το γεγονός που περιγράφει. Δεν αρκεί να προβάλλονται τα ιδρύματα που χρηματοδοτούν τις εκδόσεις ή οι εκδοτικοί οίκοι, ούτε να προκαλούνται βραβεύσεις και απονομές στους συγγραφείς. Αν ένα ιστορικό γεγονός αντιμετωπίζεται απλώς ως κάτι που ανήκει στο παρελθόν, αντί να αξιοποιείται, παραμένει παγωμένο και λησμονημένο, περιμένοντας κάποιον να αδράξει την ευκαιρία για να το ζωντανέψει.

Με το έργο του, ο Κουναδίνης υπήρξε ο δεύτερος Σκυριανός που συνέβαλε στη διάσωση της κοινωνικής ιστορίας του Πειραιά, της μετανάστευσης και της εμπορικής ναυτιλίας. Πριν από αυτόν, ένας ακόμη σπουδαίος Σκυριανός είχε διακριθεί στους ίδιους ακριβώς τομείς: Κι αυτός ήταν ο Κωνσταντίνος Φαλτάιτς (1891–1944) που εργάστηκε ως ανταποκριτής στον Πειραιά για λογαριασμό μεγάλων εφημερίδων πανελλήνιας κυκλοφορίας. Διέσωσε σημαντικά τεκμήρια από την κοινωνική ιστορία της πόλης, ενώ θεωρείται από τους πρώτους που μελέτησαν συστηματικά το ρεμπέτικο τραγούδι και τη ζωή των περιθωριακών τύπων της εποχής. Παράλληλα, ασχολήθηκε με τον ναυτικό πόλεμο της περιόδου 1912–13· υπηρετώντας ως δίοπος τηλεγραφητής στο θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ», συνδύασε τη δημοσιογραφική του ιδιότητα με τη στρατιωτική του θητεία, γεγονός που τον ανέδειξε ουσιαστικά σε «ρεπόρτερ του Αβέρωφ». Είναι πραγματικά αξιοσημείωτο το πώς η Σκύρος —ένα νησί που, σε αντίθεση με τα περισσότερα κυκλαδίτικα ή αιγαιοπελαγίτικα νησιά, δεν διατηρεί μητροπολιτική σχέση με τον Πειραιά ούτε διαθέτει οργανωμένη παροικία στην πόλη— κατάφερε να προσφέρει δύο τόσο σημαντικούς λογοτέχνες στην υπηρεσία του Πειραιά και της ελληνικής ναυτιλίας.

Ο Μαντζουράνης Κουναδίνης επιλέγει να καταγράψει τη ζωή του με τρόπο αναπάντεχα επαγγελματικό. Περιγράφει τις περιπέτειές του σε τρίτο πρόσωπο, έχοντας σοφά επιλέξει την «ετεροδιηγητική αφήγηση» ως την πλέον κατάλληλη μέθοδο. Η επιλογή αυτή καταδεικνύει έναν άνθρωπο που δεν έχει ανάγκη προσωπικής προβολής. Έναν δημιουργό που βρίσκεται σε ηλικία συναισθηματικής ωρίμανσης και επιθυμεί να προσφέρει στον αναγνώστη αντικειμενικότητα, κρατώντας αποστάσεις από τα γεγονότα. Έτσι, ο Κουναδίνης κατορθώνει το εξαιρετικό: περιγράφει τον ίδιο του τον βίο, χωρίς να συμμετέχει στην ιστορία ως χαρακτήρας. Μεγάλο μέρος της διήγησης αφορά τη ζωή των μεταναστών στη Βραζιλία. Ο Κουναδίνης καταγράφει έντεχνα τα παθήματα και τις περιπέτειες των εκεί Ελλήνων. Από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τα μέσα του, οι Έλληνες που αναχώρησαν για την αμερικανική ήπειρο (προερχόμενοι τόσο από την ελεύθερη όσο και από την υπόδουλη Ελλάδα) ξεπέρασαν τις 650 χιλιάδες. Υπολογίστηκε ότι το 1945 περίπου οι μισοί από αυτούς είχαν χάσει κάθε επαφή με την πατρίδα. Δηλαδή, περισσότεροι από 300 χιλιάδες νέοι και νέες είτε εξαφανίστηκαν, είτε αφομοιώθηκαν από τον γηγενή πληθυσμό, είτε για άλλους λόγους «χάθηκαν» παντελώς για την Ελλάδα.

Σε μια χώρα που αριθμούσε τότε μόλις επτά εκατομμύρια ψυχές, οι μετανάστες της ήταν περισσότεροι από το σύνολο των Ελλήνων νεκρών του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η αιμορραγία της μετανάστευσης υπήρξε μεγαλύτερη από τις απώλειες του πολέμου και της κατοχής. Πέραν της αριθμητικής απώλειας των 650 χιλιάδων ανθρώπων, ας συνυπολογιστεί επίσης ο πληθυσμός που στερήθηκαν οι οικογένειες, καθώς και οι γεννήσεις και η παραγωγικότητα των γενεών που θα ακολουθούσαν. Καθώς αυτό το δυναμικό προερχόταν κυρίως από την ηπειρωτική και τη νησιωτική επαρχία, η παρουσία του εκεί είχε διπλάσια αξία συγκριτικά με τον αστικό πληθυσμό. Μοναδική στα χρονικά υπήρξε, επίσης, η ομαδική εξαπάτηση μεταναστών με προορισμό τη Βραζιλία, την οποία οργάνωσαν «πράκτορες» μετανάστευσης. Δελέαζαν απλοϊκούς υποψηφίους, τους οποίους έπειθαν να κατεβούν στον Πειραιά με την υπόσχεση ότι στη Βραζιλία τους περίμεναν επικερδείς εργασίες. Κατάφεραν να «προσηλυτίσουν» περισσότερους από 2.000 υποψηφίους, εισπράττοντας 60 δραχμές από τον καθένα, με την υπόσχεση ημερομισθίου 15 δραχμών —ποσό ιδιαίτερα υψηλό για την εποχή. Ο «πράκτορας», το όνομα του οποίου ήταν Γεωργιάδης, εκτός από το υψηλό ημερομίσθιο, είχε υποσχεθεί και κατοικία στο Σάο Πάολο (Άγιος Παύλος). Στην πραγματικότητα, όμως —κάτι που οι υποψήφιοι μετανάστες αγνοούσαν— επρόκειτο για μια απέραντη έκταση 500 χιλιάδων τετραγωνικών μέτρων σε μια έρημη ακτή, όπου ο Γεωργιάδης σκόπευε να τους εγκαταλείψει πριν εξαφανιστεί. Το μέρος αυτό ήταν τροπικό, με κλίμα νοσηρό και θανατηφόρο για όποιον δεν ήταν εξοικειωμένος· μάλιστα, την ίδια περίοδο, η ιταλική και η γερμανική κυβέρνηση είχαν απαγορεύσει να αναφέρεται ως προορισμός. Τελικά, ύστερα από καταγγελίες, υπήρξε παρέμβαση εισαγγελέα, ο οποίος επενέβη και απαγόρευσε την αναχώρηση του ατμοπλοίου. Το ζήτημα έφτασε μέχρι τη Βουλή, όπου έγινε λόγος για οργανωμένα κυκλώματα εκμετάλλευσης μεταναστών στο λιμάνι του Πειραιά. Η καταγγελία αυτή έγινε το 1905, χωρίς ωστόσο να βελτιωθεί η κατάσταση ή να ληφθούν ουσιαστικά μέτρα τα επόμενα χρόνια.

Για τη διασφάλιση των υποψηφίων μεταναστών προς τη Βραζιλία και άλλες χώρες της Νοτίου Αμερικής, ιδρύθηκε πενήντα χρόνια αργότερα, το 1951, η ΔΕΜΕ (Διακυβερνητική Επιτροπή Μετανάστευσης), η οποία έδρευε στο Μέγαρο Βάττη στον Πειραιά, επί της Ακτής Μιαούλη. Η ΔΕΜΕ προέβλεπε την επαγγελματική εκπαίδευση των υποψηφίων σε κάποιον τομέα, ώστε να καθίστανται χρήσιμοι στις χώρες υποδοχής. Από τη ΔΕΜΕ έλαβε και ο Κουναδίνης την απαραίτητη πιστοποίηση, ώστε να μεταναστεύσει ως ειδικευμένος εργάτης στη Βραζιλία, αναχωρώντας από το λιμάνι του Πειραιά στις 7 Μαΐου 1955 με το ατμόπλοιο «Ιωνία». Συνταξιδιώτες του στο ταξίδι αυτό προς την ξενιτιά ήταν περίπου άλλοι ογδόντα Έλληνες, που αναζητούσαν μια καλύτερη τύχη. Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ζωής του Κουναδίνη υπήρξε, φυσικά, το μπάρκο του στα καράβια και το περιστατικό εκείνο για το οποίο παρασημοφορήθηκε, όπως ήδη ακούσατε. Κλείνοντας την αναφορά μου στον Κουναδίνη, κράτησα για τον επίλογο το πιο σημαντικό κομμάτι: το πώς υπήρξε ένας λαμπρός ποιητής, ο οποίος στηλίτευε μέσα από τους στίχους του όλα εκείνα που έπρεπε να ειπωθούν, χωρίς να σιωπά ποτέ. Έγραψε για τα δεινά της μετανάστευσης —την ίδια ώρα που ολόκληρα κυκλώματα στον Πειραιά πλούτιζαν από αυτήν—, για τις σκληρές συνθήκες ζωής των ναυτικών, αλλά και για κάθε ζήτημα που είχε ανάγκη να προβληθεί.

Όμως, ποιητές σαν τον Κουναδίνη εμφανίζονται σε κοινωνίες που τους αναζητούν· κοινωνίες που απαρτίζονται από ανθρώπους όμοιους με εκείνον, που γνωρίζουν να ορθώνουν το ανάστημά τους και να παλεύουν για ένα καλύτερο μέλλον για τις οικογένειές τους, τη γενέθλια γη και την πατρίδα τους. Ας μην αναρωτιόμαστε, συνεπώς, για το πού βρίσκονται σήμερα τέτοιοι ποιητές, αλλά για το πού βρίσκεται το αναγνωστικό κοινό που θα τους διαβάσει. Κυρίες και κύριοι, ο Μαντζουράνης Κουναδίνης αποτελεί άξιο συνεχιστή και εκπρόσωπο της σκυριανής πολιτιστικής παράδοσης. Η ανάδειξη του έργου του οφείλει να αγκαλιαστεί από τη σκυριανή κοινωνία και να αξιοποιηθεί προς όφελος του νησιού που ο ποιητής τόσο βαθιά αγάπησε.

(Η παραπάνω εισήγηση για τον Σκυριανό λογοτέχνη, μετανάστη και ναυτικό Μαντζουράνη Κουναδίνη, εκφωνήθηκε σε έκδηλωση στην αίθουσα “Βαρώνου Κίμωνος Ράλλη” του Πειραϊκού Συνδέσμου που διοργανώθηκε από την Φιλολογική Στέγη Πειραιώς).